گاو بومی مازندران و گیلان از چه زمان بومی این دیار شده است؟

جایی راهم که ترک می کردند، فصل روییدن و فصل علوفه  بود .
گالشها به هنگام عزیمت همهمتعلقات خود را به ییلاق می بردند  حتی ماکیان را بار اسب هایشان می کردند . از یکیا چند گاو هم برای حمل بار به ارتفاعات استفاده می شد .
اختلاف ارتفاع بینییلاق و  قشلاق معمولاٌ حدود دو هزار متر و مسیر حرکت دارای شیب های تند فراوان بود . با این وجود گاوها به سرعت طی طریق می کردند و به چابکی از ارتفاعات  بالا میرفتند . برای همه پیدا بود که بودن در ارتفاعات را طبیعت  گاو های بومی بسیار پسندمی کند . آیا این تمایل تا حدی نوع نژاد یا منشا نژادی  گاو های بومی را به مامعرفی نمی کند؟ قبل از اینکه به ادامه این بحث بپردازیم اشاره ای به انواع گاوهایاهلی در جهان و ایران می کنیم .

گاو های اهلی در جهان
مطابق یک دسته بندی کلی گاو های اهلی در جهان به دو نوع، گاو بدون کوهان، بوس تاروس Bos taurus وگاو کوهان دار، بوسایندیکوس Bos indicus   تقسیم می شوند که دسته اول معمولاٌ به گاوهای اروپایی شهرت دارند و دسته دوم به
گاوهای آسیایی. در بین گاوهای بومی ایران بسته به اینکه کدام منطقه مورد نظر است ، معمولاٌ یکی از این دو نوع و گاهی هم آمیخته این دو نوع و یا دو رگه آن ها نیز به چشم می خورد .

گاوهای اهلی ایران
  
برخلاف کشوری مثل هندوستان تنوع گاوبومی در ایران زیاد نیست. معروفترین گاوهای ایرانی، سرابیو سیستانیو دشتیاریو جنگلی که  جنگلی همان گاو های بومی گیلان و مازندران و گرگان است و به گاو مازندرانی نیز  شهرت دارد .

گاوهای جنگلی و نقش مهم آن ها در کشاورزی سنتی
گاو جنگلی بدون تردید از تیره گاو های آسیایی است . کوهانی برجسته در نوعنر آن دیده می شود که در مازندرانی به آن کوُل گفته می شود . معمولاٌ با اخته شدنگاو از برجستگی کوهان  کم می شود . برای شخم کردن زمین معمولاٌ گاو نر اخته به کارمی رود .  
 
مهم ترین استفاده از گاو های بومی در گیلان و مازندران و گرگانبکار گرفتن  آن ها در کشاورزی و کار شخم به ویژه در شالیزار بوده است . قدرت و تواناین نوع گاو مثال زدنی است . ٌ در یک روز کاری قریب به چهار هزار متر زمین با گاومازندرانی شخم زده می شد .  ویژگی های فیزیکی مناسب در شخم کردن زمین شالیزار وتحمل زیاد این حیوان شاید دلیل اصلی علاقه و توجه کشاورزان منطقه به این حیوان، طیچند هزار سال بوده است . با رسیدن عصر جدید و استفاده از ماشین آلات و واجد اهمیتشدن شیر و گوشت ، پرورش این نوع گاو به دلیل کوچکی اندام و شیر دهی کم ، رفته رفتهغیر اقتصادی می شود و در نتیجه تعداد این نوع گاو هر سال کم تر می شود .  تغییر روشدر دامپروری منطقه  به لحاظ علمی هنوز به درستی محک نخورده است و پژوهش های کافی درارزیابی این تحول بایستی مورد توجه قرار گیرد .

گاو جنگلی از کجا آمده است؟
 
بطور قطع منشا این گاو که به گاو مازندرانی نیز شهرت دارد  خارج از ایران بوده است . تفاوت های ظاهری این حیوان از نظر جثه و رنگ و ظاهر با دیگر گاو های اهلی در فلاتایران بگونه ای است که منتج شدن دیگر گاو های ایرانی از این گاو ویا بالعکس را نمیتوان نتیجه گرفت . بنا بر این این حیوان را از کدام منطقه از جهان آورده اند ؟ توجهبه ویژگی های  این گاو  می تواند به یافتن پاسخ  به این پرسش کمک زیادی بکند.
   
ویژگی های بارز گاو جنگلی 

.١ جثه ریز به ویژه درنوع ماده آن که معمولاٌ کم تر از دویست وپنجاه کیلو است جلب توجه می کند  و جالباست  بدانیم که جثه جنس نر نسبت به ماده بزرگ تر، گاهی تا دو برابر یا بیشتر است کهاین نیز از ویژگی های نادری است که متعلق به گاوهای جنگلی است .
تنوع رنگدر گاوهای جنگلی  نه تنها از دیگر گاوهای ایرانی بیشتر است بلکه در دیگر انواع گاوهای آسیایی نیز این تنوع به ندرت به چشم می حورد.  رنگ ها معمولاً سیاه و یا قهوهای است که اکثر اوقات با لکه های درشت و کوچک سفید همراه می شود . گاو های جنگلی یامازندرانی که تصویرشان در این گزارش آمده دارای رنگ سیاه و یا قهوهای همراه  با لکههای سفیدند .  گاو نر(تصویر١)  قهوه ای تند متمایل به مشکی  با لکه های سفید روی دمو پیشانی و زیر شکم است

شیر دهی گاو جنگلی در حد نازل است واین خاصیتهمراه با جثه ریز که به معنای گوشتی نبودن این حیوان است می رساند که دلیل قطعیانتخاب این گاو تحمل حیوان در کشیدن بار و برای استفاده در شخم کردن زمین هایکشاورزی بوده است  به ویژه در زمین های شیب دار ودر شالیزار که از این لحاظ  بسیارپر تحمل و کم نظیرند
.
ویژگی های دیگر نظیر چریدن و ماندن در جنگل، رنگ گوشت ،شکل شاخ و گوش های بالنسبه باریک ، صورت کشیده و دم بلند ، حالت چشم و مواردی دیگرمثل کوچک بودن کوهان(به مازندرانیکول)در جنس ماده و تفاوت فاحشآن با اندازه کوهان در گاو نر ، باریک و کوچک بودن غلاف sheath  ونظایر آن  گاو های جنگلی و یا همان گاوهای گیلان و مازندران و گرگان را نه تنها بادیگر گاوهای ایرانی بلکه با قریب به اتفاق گاوهای آسیائی متمایز می سازد .

 

 
 

1.JPG
 تصویر(1)
        گاونر مازندرانی (شش ساله ) – روستای سوغندی کلا ،ساری

2.JPG
  تصویر(2)
            گاو نر مازندرانی(تصویر سمت چپ) در سوغندی کلا ساری

3.JPG
 تصویر(3)     گاو ماده چهار ساله مازندرانی(سوغندی کلا )
4.JPG
 تصویر  (4 )    تصویری دیگر ازگاو ماده چهار ساله مازندرانی

شالیکاران مهاجر

نگارنده در پژوهش های خود  که بعضاٌ نیز منتشر شده اند به ارائه شواهدی می پردازد که نشان می دهد کشت و کار شالی در مازندران، چند قرن قبل از میلاد ، و به توسط کسانی آغاز می شود که مهاجرینی از شبه قاره هند محسوب می شدند .
 کار برد گسترده اصطلاحات سنسکریت در زمینه کشاورزی برنج و دامداری در مازندران  به خصوص در حوزه مربوط به رود تجن ، قابل ملاحظه است .  در میان سایر زبان های ایرانی ، این اصطلاحات به چشم نمی خورد. نام سنسکریت بسیاری از اماکن در حوزه رود تجن،که در فاصله ای بالنسبه نزدیک نسبت به شهر باستانی دامغان یعنی هکاتوم پیلوس پایتخت آن زمان ایران  واقع است ، بسیار جلب توجه می کند .( دراین زمینه علاقمندان می توانند به نوشته های دیگر به همین قلم مراجعه نمایند).
شواهد نشان می دهد ، مردمان مهاجر بر خلاف مردمان بومی،  تمدنی پیشرفته داشته، دارای خط و برخوردار از گرامری علمی برای زبان خود بوده اند . آن ها به کشاورزی و به فن  با اهمیت آبیاری مسلط بوده اند . آن ها مهاجرینی از ثروتمند ترین کشور جهان در آن عصر به حساب می آمدند و در اوج توسعه روابط ایران و هند به مازندران و یا طبرستان امروزی کوچانده می شوند . پیدا است که از اهداف این کار تولید محصول گران قیمت برنج  در منطقه بوده است. برنج در آن زمان غذایی گران قیمت بود. این محصول از کشور هند به حوزه مدیترانه و به مصر صادر می شده است . دوره زمانی مربوط به آغاز این اتفاق تاریخی می تواند در محدوده پایان قرن چهارم و آغاز قرن سوم پیش از میلاد باشد .
پژوهش های باستانشناسی که تا کنون صورت پذیرفته ، نظیر کاوش ها در گوهرتپه مازندران که محل آن در یک منطقه جلگه ای است نشان می دهد لا اقل تا دوران دوم عصر آهن ،علایم و نشانه هایی از کشت برنج در منطقه وجود نداشته است. 
توضیح 1 علاوه برآن در بقایای مواد غذایی  کشف شده در گوهر تپه نزدیک بهشهر  که محلی برای سکونت در عصر آهن بود  از استخوان گاو نشانی  نیست (در گزارش باستان شناسی اشاره ای به آن نبوده است ) جایی که بقایای استخوان گوسفند سانان و گوزن و خوک با فراوانی یکسان در گوهر تپه در دوره مربوط به عصر آهن دیده می شود . این علائم  نشانگر آن است که به احتمال بسیار تا آن زمان، گاودر محل نگهداری نمی شده است .   و به گمان قوی شالیکاران مهاجر که پس از عصر آهن و در قرون اولیه قبل از میلاد ساکن این منطقه می شوند   خود آغازگران کشت برنج در شمال ایران و در عین حال نیز اولین پرورش دهندگان گاو اهلی در بخش جلگه ای مازندران بوده اند .باید اضافه نمود که اطلاعات تاریخی ما  نقش مهم گوزن را برای ساکنین قدیم طبرستان و یا مازندران تایید می کند و شاید این حیوان ، طی دوره هایی طولانی از بعضی جهات مثل گوشت و چرم ، برای ساکنین اولیه منطقه ، پیش از آمدن شالی کاران مورد استفاده بوده است .ٌ قریب هزار سال پیش از این ، اسپهبدی مازندرانی در یک عروسی گوشت هزار گوزن را غذای مهمانان خود می کند و حال این که گوسفند و گاو ذبح شده  برای این جشن جمعاٌ سیصد راس گزارش می شود .شاید این توجه خاص به گوزن  در آن زمان، بازمانده رسمی دیرین در منطقه بوده است .  آن ها رمه های گوزن را درون شکارگاه هایی محصور تحت کنترل خود نگه می داشتند .  نام هایeNaka  و sAraGga  هرکدام معرف نوعی گوزن در زبان سنسکریت است  احتمالاٌ مهاجرین نام های اِنَکا  و سارَگ را بر این اساس برای محلی که امروز شهر نکا  است ویا برای روستایی بزرگ نزدیک نکا یعنی سورگ که اکنون به عنوان شهر شناخته می شود ، برگزیده اند . هر دو محل در دشتی وسیع واقع  اند واین اسامی برایشان با توجه به نوع کاربر
/ 2 نظر / 56 بازدید
عسکری

دوست خوبم سلام وبلاگ زيبايتان را در وبلاگ ( وبلاگ روستاهاي ايران ) معرفي كردم. اميدوارم با نوشتن مطالب زيبا درباره روستايتان به محتواي وبلاگتان بيفزائيد.

aliyeh

سلام شوهر خواهرم که بسیجی‌ هست میگفت بهشان گفتند که اگر اتفاقی‌ مثل ژاپن برای نیروگاه بوشهر یا نتنز بیفتد باید قرص‌های یود و پتاسیم بخورند متاسفانه داروخانه‌های این شهرها خبر دادند که دولت تمامی‌ این قرصها را برای پاسداران و بسیجیها خریداری کرده. به عبارت دیگر مردم باید بروند بمیرند. همیشه میگفتند بسیج یعنی ملت اگر ملت بسیج واقعی‌ هستند چرا دارو فقط برای پاسدارها هست و نه برای مردم. شوهر خواهرم این سوال را می‌کند ولی‌ جرات نکرد خودش بنویسد.